Nun estas decembro, la monato de l' kristnasko kaj - monato de l' naskiĝo de Zamenhof. En ĉi tiu monato la homoj fariĝas molaj ĉe koro; dum kristnasko ili provas esti bonaj kontraŭ bestoj, in­fanoj kaj aliaj homoj plenkreskaj. De la preĝejoj aŭdiĝas la evangelio pri eterna pac' sur ter'.

Vidante kaj aŭdante tion, oni sentas ĝin falsa, ĉar rigardante la nunan mon­don kun ĝia malamo kaj suspektemo inter la nacioj, kun ĝia timo por la morgaŭo, kun homoj nervemaj kaj sen­ripozaj, oni sentas, ke la kristanismo ne solvis, kaj certe ne povos solvi sian be­lan evangelion »eterna paco«.

Ĉu aliaj doktrinoj povos solvi tiun gravan problemon pri paco, laŭdire la plej dezirata celo de ĉiu unuopa homo? Certe la kaŭzo de malpaco kaj milito havas profundajn radikojn en la homa menso, kiujn ni ne povas disvolvi, sed kiel dronanto, ni kaptas ĉiun pajlon, kiu laŭŝajne estas la sola efika rimedo por nin savi.

Kiel esperantistoj kelkaj sin kroĉas al »la interna ideo«, sed tio ne estas reala. Laŭ mi pli bone estus studi la ideojn de Zamenhof pri homaranismo, kiu laŭ li ne estas identa al esperantismo.

La homaranismo estas instruo, kiu, ne deŝirante la homon de lia natura pa­trujo, nek de lia lingvo, nek de lia reli­gianaro, donas al li la eblon eviti ĉian malverecon kaj kontraŭparolojn en siaj nacia-religiaj principoj kaj komunikigadi kun homoj de ĉiuj lingvoj kaj reli­gioj sur fundamento neŭtrale homa, sur principoj de reciproka frateco, egaleco kaj justeco..

En la homaranismo estas ideoj vere tuthomaj, kiuj estas studindaj kaj sek­vindaj, sed unu aferon ĝi ne kuraĝis tuŝi, nome la naciismon, kiu certe estas unu el la plej gravaj kaŭzoj aŭ alme­naŭ pretekstoj de milito. - Tiu fakto pensigas nin pri la doktrino pri senna­ciismo, kiun k-do Lanti enkondukis en la laboristan esperantismon.

Ĝi ja celas: malaperon de ĉiuj nacioj, tutmondan mastrumadon, enpenetron de unu sola kulturlingvo (Esperanto).

Ne eblas, kaj la intenco ne estas en tiu ĉi 70-linia artikolo, ĝisfunde klarigi la enhavon de tiuj diversaj ismoj, kiuj ĉiuj havas bonajn ideojn laŭvivindajn. Sed bedaŭrinda fakto ja estas, ke la ho­moj ne vivas laŭ siaj ŝatataj ismoj. Tio almenaŭ estas tre evidenta por la krist­ano, kies ĉefa devizo estas »amu vian proksimulon kiel vin mem.«

Ne, la diversaj ismoj certe ne savos la mondon kaj homaron el ĝia dilemo, sed kiel homoj ni havas la devon klerigi kaj edukigi, kaj tial mi en ĉi tiu artikoleto priparolis tri ismojn pri kies enhavo vi povas klerigi esperantlingve. Vi ja me­moru, ke la 15-a de decembro ne nur estas la naskiĝotago de Zamenhof, sed ankaŭ la tago de l' libro, en kiu vi ha­vas la devon aceti almenaŭ unu libron. Do se vi deziras profundigi en la men­ciitaj ismoj, vi acetu al vi ekz. La biblio-n, la plej bona traduko el la hebrea lingvo, Vivo de Zamenhof-on kun ties bona ĉapitro pri homaranismo aŭ Manifesto de sennaciistoj-n, kiu detale klarigas la ideojn pri sennacismo.