P. Th. Justesen "Esperanto paa Sygesengen"

FORORD

Jeg har fundet dette spændende kursus under en oprydning.
Det fylder omkring 20 tætskrevne A4-sider, - så det tager nogen tid at lægge det på Nettet. - Jeg er ikke færdig med det endnu!

Men jeg har valgt allerede nu at lægge det hidtil nåede på Nettet, således, at interesserede kan følge det...

Her er det skrevet med egen P. Th. Justesens egen sprogbrug, tegnsætning o.s.v. - (Det rettes måske senere...
Læge P. Th. Justesen levede 1875-1950.
Jeg gætter på, at dette er fra midt i 1940-erne.

God fornøjelse - og du er velkommen til at kontakte mig:
lars.kromann@mail.dk.

Lars Kromann.

... og nu til kurset...:

---

Dette Kursus i Esperanto kalder jeg "Esperanto paa Sygesengen", fordi jeg har tænkt mig det ganske specielt anvendeligt for Syge. Var det ikke en god Ide for Mennesker, der maaske skal ligge længe i Sengen, eller holde sig inde, og som ofte kan have svært ved nt faa Tiden til at gaa, at bruge den til at lære et let og smukt Sprog, som man kan have Fornøjelse af overalt, og paa hvilket man kaa korrespondere med alle Lande og stifte Venskaber ude i Verden? Saadan et Sprog er Esperanto. Naturligvis kan Kursusset imidlertid lige saa godt anvendes til Selvstudium af raske Mennesker.

Med Hensyn til Udtalen mærker vi os, at Trykket altid ligger paa næstsidste Stavelse, og at e udtales omtrent som æ og o omtrent som aa. Endvidere udtales c om ts, ĉ som tsj, ĵ som sj, ŝ som det tyske sch, omtrent som sjj, ĝ som dsj og ĥ omtrent som g i "Maage".

Saa begynder vi at læse. Vi tager først fat paa den bekendte Børneramse: "Langt ude i Skoven er et lille Bjærg". Den lyder paa Esperanto:

1) Longe fore en la arbaro estas malgranda monto (Bjærg). Neniam vidis mi tiom belegan monton. La monto estas longe fore en la arbaro. 2) Sur la malgranda monto estas malgranda arbo (Træ) Neniam vidis mi tiom belegan arbon. La arbo sur la monto. La monto estas longe fore en la arbaro. 3) Sur la malgranda arbo estas malgranda branĉo (Gren). Neniam vidis mi tiom belegan branĉon. La branĉo sur la arbo La arbo sur la monto. La arbo estas longe fore en la arbaro. ("branĉo" udtales jo brantsjo). 4) Sur la malgranda branĉo estas malgranda branĉeto (Kvist) Neniam vidis mi tiom belegan branĉeton. La branĉeto sur la branĉo La branĉo sur la arbo. La arbo sur la monto. La monto estas longe fore en la arbaro. 5) Sur la malgranda branĉeto estas malgranda folio (Blad) Neniam vidis mi tiom belegan folion. La folio sur la branĉeto. La branĉeto sur la branĉo. La branĉo sur la arbo. La arbo sur la monto. La monto estas longe fore en la arbaro.

6) Sur la malgranda folio estas malgranda nido (Rede). Neniam vidis mi tiom belegan nidon. La nido sur la folio. La folio sur la branĉeto. La branĉeto sur la branĉo. La branĉo sur la arbo. La arbo sur la monto. La monto estas longe fore en la arbaro. 7) En la malgranda nido estas malgranda birdo(Fugl) Neniam vidis mi tiom belegan birdon. La birdo en la nido. La nida sur la folio. La folio sur la branĉeto. La branĉto sur la branĉo. La branĉo sur la arbo. La arbo sur la monto. La monto estas longe fore en la arbaro. Til Brug for dem, der ikke kender Ramsen om Bjærget i Skoven, følger her de to første Vers: Langt borte i Skoven er et lille Bjærg. Aldrig saa jeg saa dejligt et Bjærg. Bjærget er langt borte i Skoven. Paa det lille Bjærg er et lille Træ. Aldrig saa jeg saa dejligt et Træ. Træet paa Bjærget. Bjærget er langt borte i Skoven. Paa det lille Træ er en lille Gren....osv

Læs nu denne velkendte Ramse igennem nogle Gange, saa vil De allerede have lært en Del Ord, og De vil nok selv have opdaget adskillige af Grammatikkens Hemmeligheder. Dem vil vi for Resten nu tale lidt om.

De første to Ord "longe fore" ender paa e. Det er Biord. Biord ender som Regel paa e.

Vi ser flere Ord, eom ender paa o: arbaro (Skov), monto (Bjerg), arbo (Træ), branĉo (Gren), branĉeto (Kvist), folio (Blad), nido (Rede), birdo (Fugl). De er aIle Hovedord, og saadanne ender i Grundformen altid paa o. Men vi ser ogsaa Formerne monton, arbon, branĉon, branĉeton, folion, nidon, birdon. Her har de altsaa faaet et n paahængt. Det er, fordi de staar som Genstandsled i Sætningen: Jeg saa et Bjærg, et Træ, en Gren, en Kvist, et Blad, en Rede, en Fugl. Genstandsleddet ender altid paa n.

Videre forefinder vi et Ord, som ender paa a: malgranda (lille). Det er et Egenskabsord. Disse ender altid paa a. Ogsaa belegan er et Egenskabsord. Det har faaet paahængt et n, fordi det hører til Gen­standsleddet: Jeg saa et dejligt Bjærg, et dejligt Træ, en dejlig Gren.

Endelig er der to Udsagnsord: estas (er) og vidis (saa). De viser os, at Ord af denne Klasse, naar de staar i Nutid og udsiger, at noget sker nu, faar Endelsen as, medens de, naar de staar i Fortid og ud­siger, at noget er sket tidligere, faar Endelsen is. Vi kan med det sam­me omtale, at naar de staar i Fremtid og udsiger, at noget vil ske engang, ender de paa os.

Naar vi har gjort os disse faa Regler ganske klare, kan vi allerede Størsteparten af Esperantogrammatikken.

Vi tager nu nogle løse Sætninger, som skal lære os en Del Ord. Mange af dem kan vi øjeblikkelig gætte os til:

Ĉokolado estas bruna. Hundo estas besto (et Dyr). Ĉemizo (en Skjorte) estas blanka (hvid). Elefanto es­tas griza (graa). Esperanto estas lingvo (et Sprog). Admiralo estas oficiro. Divano estas meblo (et Møbel). Piro (en Pære) estas frukto. Danujo (Danmark) estas lando. Nu nogle løse Hovedord: telefono, telegrafo, aŭtomobilo, ka­fo (Kaffe), teo (The), kato (Kat), lampo, vintro (Vinter), somero (Som­mer. Trykket paa e!), adreso, agen­to, komedio (Trykket paa i!), alko­holo (Trykket paa andet o!), arkitekto, armeo, kanono, asfalto, ben­ko, butiko, cigaro (udtal tsigaro), strato (Gade), diamanto, duelo (Duel), batalo (Kamp), eksperimento, muso (Mus), rato (Rotte) kerno (Kerne), tago (Dag), bileto, krono.

Nu nogle Egenskabsord: varma, ronda (rund), blua (blaa), viola (violet), longa (lang), gran­da (stor), riĉa (rig), praktika (praktisk. Trykket paa i!), rapida (hurtig). Atter et Par Sætninger: La hundo (Hunden) bojas (gøer). ­La domo (Huset) estas granda. - La vintro estas malvarma. - La arbo (Træet) estas verda (grønt). - La telegrafo estas rapida. - La lando estas riĉa. --- Adiaŭ! (Farvel!).

Det er paa Tide at begynde paa alvorlig Litteratur. Vi tager fat på H. C. Andersens "Fyrtøjet".

Venis soldato marŝante sur la ŝoseo. Unu, du! Unu, du! Li havis sian tornistron sur la dorso kaj sabron ĉe la flanko, ĉar li venis el la milito, kaj nun iris li hejmen.

Der kom en Soldat marcherende paa Landevejen. En, to! En, to! Han havde sit Tornyster paa Ryggen og en Sabel ved Siden, thi han kom fra Krigen, og nu gik han hjem.

"Marŝante" er et Biord og angiver Maaden, paa hvilken han kom. Forskellen mellem Biord og det tilsvarende Egenskabsord fremgaar af føl­gende Eksempler: "Soldato venis marŝante" (en Soldat kom marcherende) ­men "marŝanta soldato venis" (en marcherende Soldat kom). "Li skribas bo­ne (han skriver godt) - men "li estas bona" (han er god).
"Hejmen". Vi har et Ord "hejme", som betyder "hjemme"; men fø­jer vi et -n (Retnings-n) til, faar vi "hejmen", som betyder "hjemad".

Tiam li renkontis maljunan sorĉistinon. Ŝi estis tiom naŭza! Ŝi diris: "Bonan vesperon, soldato! Vi havas belan sabron kaj grandan tornistron. Vi estas vera soldato! Nun vi ricevos monon, tiom, kiom vi volos posedi".

Saa mødte han en gammel Heks. Hun var saa væmmelig! Hun sagde: "God Aften, Soldat! Du har en smuk Sabel og et stort Tornyster. Du er en rigtig Soldat! Nu skal du faa Penge, saa mange, som du vil eje".

"Maljuna". "Juna" betyder "ung". Naar vi sætter "mal" foran et Ord, faar det den modsatte Betydning. Altsaa "maljuna", gammel. Paa samme Maade "rica", rig, men "malrica", fattig og mange andre.
Læg godt Mærke til Udtrykket "tiom - kiom", = saa meget - som.

"Dankon vi havu, vi maljuna sorĉistino", diris la soldato.

"Tak skal du have, du gamle Heks", sagde Soldaten.

Det sker ofte, at man ikke kan oversætte nøjagtig, som der staar, fordi det danske Sprog, ligesom andre Sprog, er meget unøjagtigt. Naar vi siger "din gamle Heks", mener vi jo "du gamle Heks", og vi skal altid oversætte efter Meningen.

Rigardu tiun grandan arbon!" diris la sorĉistino kaj montris al arbo proksima al ili.

"Se det store Træ!" sagde Heksen og viste paa et Træ tæt ved dem.

Hos Andersen staar der "Kan du se?"; men Meningen er jo blot "Se!" = "Rigardu". Udsagnsordenes Bydemaade ender paa u.

Ĝi estas tute kava!"

"Det er ganske hult indeni."

"Indeni" oversætter vi ikke, da det er ganske overflødigt.

"Suprengrimpu ĝis la pinto. Tie estas truo, tra kiu vi povos malsuprengliti ĝis la fundo. Mi ligos ŝnuron ĉirkaŭ vian talion, por ke mi povu resuprenhisi vin., kiam vi krios al mi".

"Kryb op til Toppen. Der er et Hul, gennem hvilket du vil kunne glide ned til Bunden. Jeg vil binde en Snor om dit Liv, for at jeg skal kunne hejse dig op igen, naar du raaber til mig".

"Suprengrimpu": "Supre", foroven. "Supren", opad.
"Malsuprengliti". Dette er Udsagnsordenes "at".form. Den ender paa i.. Eks: "iri", at gaa;, "trinki", at drikke.

Læg Mærke til, at paa Dansk siger vi "naar du raaber til mig", men vi mener jo "naar du (senere) vil raabe til mig". Derfor staar der ikke "krias" men "krios". Paa Esperanto udtrykker man sig langt nøjagtigere end. paa andre Sprog. I Tilgift aabner et Kursus i Esperanto i høj Grad øjnene for Forstaaelsen af de nationale Sprogs Ejendommeligheder og Mangler, som vi ganske overser i det daglige Liv.

"Kion mi faru en la arbo?" demandis li.

"Hvad skal jeg gøre i Træet?" spurgte han.

"Faru" er jo Bydeform. Han spørger om, hvad det er hans Pligt at gøre. Paa Dansk kan vi ikke bruge Bydeform i et Spørgsmaal.

"Preni monon", diris la sorĉistino. "Vi sciu: sube sub la arbo estas granda koridoro. Estas taghele, ĉar pli ol cent lampoj lumas tie".

"Tage Penge", sagde Heksen. "Du skal vide: nede under Træet er en stor Korridor. Der er saa lyst som om Dagen, thi mere end hundrede Lamper lyser der".

"Tago" , Dag. "Hela", klar. "Taghele" (Biord), saa lyst som om Dagen.
Vi siger, at Lampen brænder, men vi mener jo, at den lyser.
Lad os lige repetere de Former af Udsagnsordene, som vi nu har lært: aŭdi, at høre; aŭdis, hørte; aŭdas, hører, aŭdos, viI høre; aŭ­du., hør!

"Lampoj", Hovedord og Egenskabsord faar i Flertal et j. Eks: bonaj lampoj, gode Lamper.

"Tiam vi vidos tri pordojn. Vi povos malfermi ilin. La ŝlosilo estas en la seruro. Se vi iros en la unuan ĉambron, vidos vi sur la planko grandan keston, sur kiu sidas hundo".

"Saa viI du se tre Døre. Du vil kunne aabne dem. Nøglen er i Laasen. Hvis du vil gaa ind i det første Værelse, vil du se paa Gulvet en stor Kiste, paa hvilken der sidder en Hund".

"Fermi", 1ukke;. "malfermi ", aabne.

Unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10). - Unua (første), dua (anden), tria (tredje). Dudek (tyve), tridek (tredive), cent (hundrede). - Dudeka (tyvende).

Ĝi havas okulojn kiel tetasoj, sed ne gravas. Mi donas al vi mian bluan antaŭkon. Malfaldu tiun sur la plankon. Prenu rapide la hundon kaj metu ĝin sur mian bluan antaŭtukon kaj prenu el la kesto tiom da moneroj, kiom vi volos. Ili estas ĉiuj kupraj; sed se vi preferos arĝenton, eniru en La proksiman ĉambron".

Den har øjne sam Thekopper, men det gør ikke noget. Jeg vil give dig mit blaa Forklæde. Bred det ud paa Gulvet. Tag hurtig Hunden og sæt den paa mit blaa Forklæde og tag af Kisten saa mange Mønter, som du vil. De er alle af Kobber,: men hvis du foretrækker Sølv, gaa ind i det næste Værelse".

"Faldi" folde; "malfaldi", udbrede.

 

"Tie sidas hundo, kiu havas okulojn tiom grandaj kiom muelilradoj; sed ne gravas. Metu ĝin sur mian antaŭtukon kaj prenu el la moneroj. Sed se vi volos havi oron, povos vi ankaŭ ricevi tion, se vi eniros, en la trian ĉambron. Sed la hundo, kiu sidas tie sur la montkesto, havas okulojn tiom grandaj kiom RONDA TUREGO. Ĝi estas vera hundo, kredu min! sed tute ne gravas. Metu ĝin nur sur mian antaŭtukon; tiam faros ĝi al vi nenion; kaj prenu el la kesto tiom da oro, kiom vi volos".

"Der sidder en Hund, som har øjne saa store som Møllehjul; men det gør ikke noget. Sæt den paa mit Forklæde og tag af Mønterne. Men hvis du vil have Guld, kan du ogsaa faa det, hvis du gaar ind i det tredje Værelse. Men Hunden, som sidder der paa Pengekisten har øjne saa store som RUNDE TAARN. Det er en rigtig Hund, tro mig! men det gør slet ikke noget. Sæt den kun paa mit Forklæde; saa gør den dig ingenting; og tag af Kisten saa meget Guld, som du vil".

"Muelilradoj". "Ilo" betyder Apparat, Instrument. ligesom vi paa Dansk kunde kalde en Violin et Spilleapparat, kan vi paa Esperanto kalde den et "ludilo", et Apparat, hvormed man kan "ludi", spille. "Mueli" at male (paa Mølle); "muelilo", en Mølle. Saaledes ogsaa "tranĉi", at skære, "tranĉilo" en Kniv; "veturi" at køre; "veturilo" en Vogn.

"Moneroj". Som Betegnelse for Smaadele i en Masse bruger vi "Korn", et Sandkorn, et Støvkorn. Saadan bruges paa Esperanto Ordet "ero". Altsaa "sablo", Sand, "sablero" Sandkorn. "Mono", Penge; "monero", en Mønt.

 

"Ne malbone!" diris la soldato. "Sed kion devos mi doni al vi, maljuna sorĉistino? Ĉar certe deziras vi ankaŭ ion. "Ne!" diris la sorĉistino. "Ne unu moneron deziras mi, Prenu nur malnovan fajrilon por mi". "Mia avino forgesis ĝin, kiam ŝi lastfoje estis tie sube". "Bone! Ligu la snuron cirkaŭ mian talion" diris la soldato. "Jen!" diris la sorĉistino, "kaj jen mia blua antaŭtuko". Tiam grimpis la soldato supren en la arbon, lasis sin fali malsupren en la truon kaj staris nun, kiel la sorĉistino diris, sube en la granda koridoro, kie la multaj centoj da lampoj lumadis.

"Ikke daarligt!" sagde Soldaten. "Men hvad skal jeg give dig, gamle Heks? For sikkert ønsker du ogsaa noget. "Nej!" sagde Heksen, ­"Ikke en Skilling ønsker jeg. Tag kun, et gammelt Fyrtøj til mig". "Min Bedstemoder glemte det, da hun sidste Gang var dernede". "Godt: Bind Snoren om mit Liv!" sagde Soldaten. "Værsgod!" sagde Heksen, "og her er mit blaa Forklæde". Saa krøb Soldaten op i Træet, lod sig falde ned i Hullet og stod nu, som Heksen sagde, nede i den store Gang, hvor de mange Hundreder af Lamper lyste.

"Sorĉistino": "Ino" betyder et kvindeligt Væsen. Det bruges i en Mængde Tilfælde som Tilføjelse til et mandligt Ord for at betegne det tilsvarende kvindelige: knabo, Dreng, knabino, Pige; viro, Mand, virino, Kvinde; sinjoro, Herre, sinjorino, Frue; patro, Fader, patrino, Moder; filo, Søn, filino, Datter; avo, Bedstefader, avino, Bedstemoder; sorĉi­sto, Troldmand, sorĉistino, Heks.

"Ado" betyder Varighed. Det bruges i Sammensætninger: "lumi" , lyse, "lumadi", staa og lyse; "promeni", spasere, "promenadi", spasere længe.

 

Nun malfermis li la unuan pordon. Ho! Tie sidis la hundo kun okuloj tiom grandaj kiom teotasoj kaj rigardis lin. "Vi estas bela bubo!" diris la soldato, metis ĝin sur la antaŭtukon, malfermis la keston, prenis tiom da kupromoneroj, kiom li povis havi en sia poŝo, fermis la keston, resuprenmetis la hundon kaj eniris en la duan ĉambron. Hoho! Tie sidis la hundo kun okuloj tiom grandaj kiom muelilradoj.

Nu aabnede han den første Dør. Uh! Der sad Hunden med øjne saa store som Thekopper og gloede paa ham. "Du er en net Fyr!" sagde Soldaten, satte den paa Forklædet, aabnede Kisten, tog saa mange Kobberskillinger, som han kunde have i sin Lomme, lukkede Kisten, satte Hunden op igen og gik ind i det andet Værelse. Huha! Der sad Hunden med øjne saa store som Møllehjul.

"Resuprenmetis". "Re" er en Forstavelse, der angiver den gentag­ne Handling. Den betyder "igen", "tilbage". Saaledes "doni", give, "redoni", tilbagegive, "voki", kalde, "revoki", tilbagekalde.

 

"Ne rigardu tiom al mi!" diris la soldato. "Vi povus damaĝi viajn okulojn!"

"Glo ikke saa meget paa mig!" sagde Soldaten. Du kunde ødelægge dine øjne!"

"Povus" er en Form af Gerningsordene, der angiver det blot tmnk­te men ikke virkelige. Saaledes: Se mi estus sur la luno. Hvis jeg var paa Maanen. Se la tero estus paradizo. Hvis Jorden var et Paradis.  

 

Nun li metis la hundon sur la antaŭtukon, sed kiam li vidis la multajn arĝentmonerojn, ĵetis li ĉiujn la kupromonerojn, kiujn li havis, kaj plenigis la poŝon kaj sian tornistron per pura arĝento.

Nu satte han Hunden paa Forklædet, men da han saa de mange Sølvpenge, kastede han alle Kobberpengene, sam han havde, og fyldte Lommen og sit Tornyster med rent Sølv.

"Antaŭtukon". Aŭ udtales som ow.

 

Nun li eniris en la trian ĉambron. Ne! tio estis naŭza! La hundo tie havis vere du okulojn tiom grandaj kiom RONDA TUREGO! kaj ili rotaciis kiel radoj! "Bonan vesperon!" diris la soldato kaj salutis, ĉar tian hundon li neniam vidis; sed kiam li nun rigardetis ĝin, pensis li: "Nun sufiĉas", portis ĝin malsupren sur la plankon kaj malfermis la keston.

Nu gik han ind i det tredje Værelse. Nej! Det var ækelt! Hunden der havde virkelig to øjne saa store som RUNDE TAARN! og de løb rundt som Hjul! "God Aften!", sagde Soldaten og hilste, for saadan en Hund havde han aldrig set; men da han nu saa lidt paa ham, tænkte han: "Nu kan det være nok", bar den ned paa Gulvet og aabnede Kisten.

"Rigardetis". "Eta" betyder lille. Stavelsen "et" bruges til at svække et Ord. "Rigardeti", kigge lidt paa.

 

Ne! Dio helpu nin! Kiom da oro! Li povus aĉeti per ĝi la tutan Kopenhagon kaj la sukerporkidojn ĉe la kukvendistinoj, ĉiujn stansoldatojn, vipojn kaj balanc-ĉevalojn, kiuj estas en la mondo. Ja, tio estis vere mono!

Nej! Gud hjælpe os! Hvor meget Guld! Han kunde købe for det det hele København og Sukkergrisene hos Kagekonerne, alle Tinsoldater, Piske og Gyngeheste, som er i Verden. Jo, det var rigtignok Penge!

"Sukerporkidojn". "Ido" betyder en Unge. "Porko", et Svin, "Porkido" en Gris; "Anaso", en And, "Anasido", en ælling; "ĉevalo", en Hest, "ĉevali­do", et Føl, "birdo", en Fugl, "birdido", en Fugleunge.  

 

Nun ĵetis la soldato ĉiujn la arĝentmonerojn, per kiuj li plenigis siajn poŝojn kaj sian tornistron, kaj prenis anstataŭe oron, ja, ĉiuj la poŝoj, la tornis­tro, la ĉapo kaj la botoj pleniĝis, tiel ke li preskaŭ ne povis iri!

Nu kastede Soldaten alle Sølvskillingerne, med hvilke han havde fyldt sine Lommer og sit Tornyster, og tog istedetfor Guld, ja, alle Lommerne,Tornys­teret, Kasketten og Støvlerne fyldtes, saadan at han næsten ikke kunde gaa!

"plenigi". "Igi" angiver, at man bringer noget i en vis Tilstand. Saaledes: "plena", fuld; "plenigi", fylde; "blinda", blind, "blindigi", blænde; "prava", rigtig, "pravigi", retfærdiggøre.  

 

 

Nun havis li monon! La hundon li resuprenmetis sur 1a keston ĵetfermis la pordon kaj kriis tiam supren tra la arbo: "Suprenhisu min nun, vi maljuna sorĉistino!" "Ĉu vi kunportas la fajrilon?" demandis 1a sorĉistino.

Nu havde han Penge! Hunden satte han op igen paa Kisten, slog Døren i og raabte saa op igennem Træet: "Hejs mig op nu, du gamle Heks!" "Bringer du Fyrtøjet med?" spurgte Heksen.

"Ĉu" er et Spørgeord, svarende til det danske "mon".

 

"Vere!" diris la soldato. "Tion mi tute forgesis", kaj nun li iris kaj prenis ĝin. La sorĉistino suprenhisis lin, kaj tiam li staris ree sur la ŝoseo kun poŝoj, botoj, tornistro kaj ĉapo plenaj de mono. "Kion vi volas per tiu fajrilo?" demandis 1a soldato. "Tio ne koncer­nas vin!" diris la sorĉistino. "Nun vi ja ricevis monon. Donu nur al mi la fajrilon!" "Sensencaĵo!" diris la soldato. "Volu tuj diri al mi, kion vi volas per ĝi, aŭ mi eltiros mian sabron kaj dehakos vian kapon!" "Ne!" diris la sorĉistino.

"Det er sandt!" sagde Soldaten. "Det havde jeg helt glemt", og nu gik han og tog det. Heksen hejsede ham op og saa stod han igen paa Landevejen med Lommer, Støvler, Tornyster ag Hat fulde af Penge. "Hvad vil du med det Fyrtøj?" spurgte Soldaten. "Det kommer ikke dig ved!" sagde Heksen. "Nu har du jo faaet Penge. Giv bare mig Fyrtøjet!" "Snik Snak!" sagde Soldaten. "Vil du straks sige mig, hvad du vil med det, eller jeg trækker min Sabel og hugger dit Hoved af!" "Nej!" sagde Heksen.

"Sensencaĵo". "Aĵo" betyder "noget", en Genstand. Det bruges i Sammensætninger paa følgende Maade: "Fero", Jern, "feraĵo", en Jerngenstand.

 

Tiam dehakis la soldato la kapon de ŝi. Jen ŝi! Sed li enpakis ĉiujn la monerojn en ŝian bluan antaŭtukon, prenis ĝin kiel pakaĵon sur la dorson enmetis la fajrilon en la poŝon kaj iris rekte al la urbo. Estis belega urbo, kaj en la plej belegan hotelon li eniris kaj demandis la plej plej bonajn ĉambrojn kaj manĝaĵon; kiun li ŝatis, ĉar nun 1i estis riĉa, ĉar li havis tiom da mono. La servisto, kiu devis brosi liajn botojn, trovis ja, ke estas iuj strangaj, malnovaj botoj por tia riĉa sinjoro. Sed li ankoraŭ ne aĉetis al si novajn. La sekvontan tagon ricevis li botojn kaj vestojn, kiuj estis belaj. Nun la soldato estis nobla sinjoro, kaj oni rakontis al li pri ĉiu lukso kiu estis en la urbo, kaj pri la reĝo, kaj kia belega princino lia filino estas.

Saa huggede Soldaten Hovedet af hende. Der laa hun! Men han pakkede alle Skillingerne ind i hendes blaa Forklæde, tog det sam en Bylt paa Ryggen, puttede Fyrtøjet i Lommen og gik lige til Byen. Det var en dejlig By, og i det dejligste Hotel gik han ind og forlangte de aller bedste Værelser og Mad, som han holdt af, for nu var han rig, da han havde saa mange Penge. Tjeneren, som skulde pudse hans Støvler, syntes jo, at det var nogle løjerlige, gamle Støvler for saadan en rig Herre. Men han havde endnu ikke købt sig nye. Den følgende Dag fik han Støvler og Klæder, som var pæne. Nu var Soldaten en fornem Herre, og man fortalte ham om al den Stads, som var i Byen, og om Kongen, og hvilken nydelig Prinsesse hans Datter var.

 

Det sidste Ord "estas", ligesom "estas" i tredjesidste Linje i foregående afsnit, kunde synes forkert men er rigtigt. Paa Esperanto refererer man nemlig en Persons Ord eller Tanker saadan, sam de virkelig lød.

 

"Kie povos oni vidi ŝin?" demandis la soldato. "Estas absolute neniu ebleco por vidi sin", diris ĉiuj. "Ŝi loĝas en granda, kupra kastelo kun tiom da muroj kaj turoj ĉirkaŭe. Neniu alia ol la reĝo rajtas eniri kaj eliri ĉe ŝi, ĉar estas antaŭdirite, ke ŝi edziniĝos kun simpla soldato, kaj tion ne ŝatas la reĝo. "Sin mi ŝatus vidi", pensis la soldato, sed tio ja povis tute ne permesiĝi al li. Nun li vivis tiom ĝoje ĉe komedio, veturadis en la ĝardeno de la reĝo kaj donacis al la malriĉuloj tiom da mono, kaj tio estis bele farita!

"Hvor kan man se hende?", spurgte Soldaten. "Der er absolut ingen Mulighed for at se hende", sagde alle. "Hun bor i et stort Kobberslot med saa mange Mure og Taarne omkring. Ingen anden end Kongen maa gaa ind og gaa ud hos hende, fordi det er spaaet, at hun skal giftes med en simpel Soldat, og det kan Kongen ikke lide. "Hende vilde jeg gerne se", tænkte Soldaten, men det kunne jo slet ikke tillades ham. Nu levede han saa lystig paa Komedie, kørte i Kongens Have og gav til de Fattige saa mange Penge, og det var smukt gjort!

"Malriĉuloj". "Ulo" er et Individ. Det bruges i Sammensætnin­ger. Saaledes: "riĉa", rig, "riĉulo", Rigmand; "juna", ung, "junulo", Yng­ling.

 

Li sciis sufiĉe ek de antaŭaj tagoj kiom malbone estas ne posedi unu moneron. - Li estis nun riĉa, havis belajn vestojn kaj ricevis tiom da amikoj, kiuj ĉiuj diradis, ke li estas afabla ulo, vera kavaliro, kaj tion ŝatis la soldato. Sed ĉar li ĉiutage elspezis monon kaj tute neniun enspezis havis li fine ne plu ol du monerojn restantajn kaj devis loĝiĝi for el la belaj ĉambroj kaj supren en malgrandan ĉambreton ĝuste sub la tegmento. Li devis persone brosi siajn botojn kaj prikudri ilin per kudrilego, kaj neniu el liaj amikoj venis al li, ĉar estis tiom da ŝtuparoj.

Han vidste nok fra tidligere Dage, hvor slemt det var ikke at eje en Skilling. - Han var nu rig, havde pæne Klædeder og fik saa mange Venner, som alle sagde, at han var en rar En, en rigtig Kavaler, og det kunde Soldaten godt lide. Men da han hver Dag gav Penge ud og slet ingen fik ind, havde han tilsidst ikke mere end to Skillinger tilbage og maatte flytte bort fra de smukke Værelser og op i et lille Kammer lige under Taget. Han maatte selv børste sine Støvler og sy paa dem med en Stoppenaal, og ingen af hans Venner kom til ham, fordi der var saa mange Trapper.

"Ega" betyder mægtig. Det bruges i Sammensætninger paa følgen­de Maade: "kudrilo", Naal, kudrilego, stor Naal, "pordo" Dør, "pordego" , Port, "urbo" By, "urbego", Storby; "granda", stor, "grandega", vældig.

 

Estis tute malhela vespero, kaj li povis eĉ ne aĉeti al si kandelon, sed tiam li rememoris, ke kuŝis malgranda peceto en tiu fajrilo, kiun li prenis en la kava arbo, en kiun la sorĉistino igis lin enrampi. Li trovis la fajrilon kaj la kandel­pecon, sed ĝuste en la momento, kiam li batfajrigis kaj la fajreroj flugis el la fajroŝtono, malfermiĝis la pordo, kaj la hundo, kiu havis okulojn tiomgrandaj kiom teotasoj, kaj kiun li vidis sube sub la arbo, staris antaŭ li kaj diris: "Kion ordonas mia mastro?" "Kio!!!" li diris la soldato. Ĝi estas ja plezura fajrilo! Povas mi tiel ricevi, kion mi deziras! Portu al mi iom da mono!" diris li al la hundo, kaj jen ĝi forestis, kaj jen ĝi revenis kaj tenis grandan sakon plenan de moneroj en sia buŝo . Nun sciis la soldato, kiom bonega la fajrilo estis! Se li batus unu fojon, venus la hundo, kiu sidis sur la kesto kun kupromoneroj; se li batus du fojojn, venus tiu, kiu havis arĝentmonon; se li batus tri fojojn, venus tiu, kiu havis oron. Nun malsuprenloĝiĝis la soldato en la belajn ĉambrojn ree, akiris bonajn vestojn, kaj tiam konis tuj ĉiuj liaj amikoj lin, kaj ili amegis lin, --- Tiam foje pensis li: Estas tamen strangaĵo, ke oni ne rajtas vidi tiun princinon! Ŝi estas tiom belega, diras ĉiuj! sed kion valoras ĝi, se ŝi ĉiam devas sidi en la granda kupra kastelo kun la multaj turoj!

Det var en ganske mørk Aften, og han kunde ikke engang købe sig at Lys, men saa huskede han paa, at der laa en lille Stump i det Fyrtøj, som han havde taget i det hule Træ, i hvilket Heksen fik ham til at krybe ind. Han fandt Fyrtøjet og Lysestumpen, men lige i det øjeblik, da han slog Ild og Gnisterne fløj fra Flintestenen, aabnedes Døren, og Hunden, som havde øjne saa store som Thekopper, og som han havde set nede under Træet, stod foran ham og sagde: "Hvad befaler min Herre?" "Hvad!" sagde Soldaten. "Det var jo et morsomt Fyrtøj! Kan jeg saaledes faa, hvad jeg ønsker! Bring mig nogle Penge!" sagde han til Hunden, og vips var den borte, og vips kom den igen og holdt en stor Sæk fuld af Skillinger i sin Mund. Nu vidste Soldaten, hvor udmmæket Fyrtøjet var! Hvis han slog en Gang, kom Hunden, som sad paa Kisten med Kobberpenge; hvis han slog to Gange, kom den, som havde Sølvpenge; hvis han slog tre Gange, kom den, som havde Guld. Nu flyttede Soldaten ned i de smukke Værelser igen, fik goda Klæder, og saa kendte straks alle hans Venner ham, og de holdt saa meget af ham. --- Saa engang tænkte han: Det er dog underligt, at man ikke maa se den Prinsesse! Hun er saa dejlig, siger Alle! Men hvad nytter det, naar hun altid skal sidde i det store Kobberslot med de mange Taarne!

Jeg antager, at De nu i Praksis har lært en Mængde Ting, bl. a. de personlige Stedord, men for en Sikkerheds Skyld vil jeg her sætte dem pænt ved Siden af hinanden:

mi(jeg), vi (du), li (han), ŝi (hun), ĝi (den, det), ni (vi), vi (I), ili (de). -

Og deres Ejeformer: mia (min), via (din), lia (hans), ŝia (hendes), ĝia (dens, dets), nia (vor), via (eders, jeres), ilia (deres).

Med det samme vi1 vi beskæftige os en lille Smule med Regning:
unu plus du estas tri (3). - ok plus naŭ estas dek sep (17). - dudekunu plus tridekdu estas kvindektri (53). - sesdek plus kvindekkvin estas cent dekkvin (115).
-- Mil (1000) minus sep cent estas tri cent. - - Du oble tri estas ses - Kvin oble kvar estas dudek. -- Cent dividita per du es­tas kvindek.

Saa gaar vi videre med Fyrtøjet:

 

"Povas mi do tute ne atingi vidi ŝin? Kie estas nun mia fajrilo?" Kaj tiam li batfajrigis, kaj jen venis la hundo kun okuloj tiom grandaj kiom teotasoj. "Estas vere meze en la nokto", diris la soldato. "Sed mi tiom ŝategus vidi la prin­cinon, nur momenton".

"Kan jeg da slet ikke opnaa at se hende? Hvor er nu mit Fyrtøj,?" Og saa slog han Ild, og vips kom Hunden med øjne saa store som Thekopper. "Det er rigtignok midt om Natten", sagde Soldaten. "men jeg vilde saa gerne se Prin­sessen, kun et øjeblik".

"Momenton". Ordet har faaet et -n hæftet paa sig, skønt det ikke er Genstandsled. Man bruger nemlig dette -n. til at betegne et tidspunkt og en Varighed i Tid, en Udstrækning i Længde, Vægt og Pris. Det hedder altsaa: "Mi venos la duan de februaro". "Mi atendis tri horojn" (Timer). "La vojo estas longa dek kilometrojn". "La libro kostas dekkvin kronojn". "Vi pezas (vejer) sepdek kvin kilogramojn".

 

La hundo estis tuj ekster la pordo, kaj antaŭ ol la soldato pensis pri ĝi, li vidis ĝin ree kun la princi­no; ŝi sidis dormante sur la dorso de la hundo kaj estis tiom belega, ke ĉiu povus vidi, ke ŝi estas vera princino. La soldato povis tute ne preterlasi. Li devis kisi ŝin; ĉar li estis vera soldato. La hundo rekuris kun la princino. Sed kiam fariĝis mateno kaj la reĝo kaj la reĝino verŝis teon, diris la princino, ke ŝi sonĝis tiom strangan sonĝon lastnokte pri hundo kaj soldato. Ŝi rajdis sur la hundo, kaj la soldato kisis ŝin. "Tio estis vere belega rakonto!" diris la reĝino.

Hunden var straks ude af Døren, og førend Soldaten tænkte paa det, saa han den igen med Prinses­sen; hun sad sovende paa Ryggen af Hunden og var saa dejlig, at enhver kunde se, at hun var en ægte Prinsesse. Soldaten kunde slet ikke lade være. Han maatte kysse hende; for han var en rigtig Soldat. Hunden løb tilbage med Prinsessen. Men da det blev Morgen og Kongen og Dronningen skænkede The, sagde Prinsessen, at hun havde drømt en saa underlig Drøm i nat om en Hund og en Soldat. Hun red paa Hunden, og Soldaten havde kysset hende. "Det var saamænd en pæn Historie!" sagde Dronningen.

 

Nun devis unu el la maljunaj korteg­aninoj maldormi ĉe la lito de la cino dum la venonta nokto por vidi, ĉu estis vera sonĝo, ĉu kio ĝi povus esti. - La soldato sopiris tiom terure revidi la belegan princinon, kaj tiam venis la hundo nokte, prenis ŝin kaj kuris plenforte, sed la maljuna korteganino surmetis vadbotegojn kaj kuris same rapide malantaŭe; kiam ŝi nun vidis, ke ili malaperis en grandan domon, pensis ŝi: nun mi scias, kie ĝi estas, kaj desegnis grandan krucon sur la pordegon per peco da kreto. Tiam ŝi hejmeniris kaj kuŝigis sin, kaj la hundo revenis ankaŭ kun la princino; sed kiam ĝi vidis, ke estas desegnita kruco sur la pordego, kie la soldato loĝis, prenis ĝi ankaŭ pecon da kreto kaj metis krucon sur ĉiujn pordegojn en la tuta urbo, kaj ĝi estis lerte farita, ĉar nun povis ja la korteg­anino ne trovi la veran pordegon, kiam estis kruoo sur ĉiuj. - Matene frue venis la reĝo kaj la reĝino, la maljuna korteganino kaj ĉiuj la ofioiroj por vidi, kie la princino estis estinta.

Nu skulde en af de gamle Hof­damer vaage ved Prinsessens Seng den følgende Nat for at se, om det var en virkelig Drøm, eller hvad det kunde vrere. - Soldaten længtes saa forskrækkelig efter at gense den dejlige Prinsesse, og saa kom Hunden om Natten, tog hende og 1øb alt hvad den kunde, men den gamle Hofdame tog Vandstøvler paa og løb lige saa stærkt bagefter; da hun nu saa, at de forsvandt ind i et stort Hus, tænkte hun: nu ved jeg, hvor det er, og tegnede et start Kors paa Porten med et Stykke Kridt. Saa gik hun hjem og lagde sig, og Hunden kom ogsaa igen med Prinsessen; men da den saa, at der var tegnet et Kors paa Porten, hvor Soldaten boede, tog den ogsaa et Stykke Kridt og satte Kors paa alle Portene i hele Byen, og det var klogt gjort, for nu kunde jo Hofdamen ikke finde den rigtige Port, naar der var Kors paa dem alle. ­Om Morgenen tidlig kom Kongen, Dronningen, den gamle Hofdame og alle Officererne for at se, hvor Prinsessen havde været.

Estis estinta, var havende været, dvs. havde været.
Af "esti", at være, dannes "estinta", havende været, estanta, værende, estonta, villende være. Saaledes af "havi" havinta, havanta, havonta.
Af "fari" "farinta", "faranta", "faronta".

Af Fortidsformen (estinta, havinta, farinta osv.) danner vi Gerningsordenes Førdatid: li estis estinta, han havde været; mi estis ha­vinta, jeg havde haft; vi estis farinta; du havde gjort; ni estis voja­ĝintaj, vi havde (var) rejst; ili estis mangintoj, de havde spist; la reĝo estis dirinta, Kongen havde sagt; la knabo estis leginta la libron, = Drengen havde læst Bogen.

 

"Jen!" diris la reĝo, kiam li vidis la unuan pordegon kun kruco. "Ne, estas tie, paĉo" diris la reĝino, kiu vidis alian pordegon kun kruco.

"Der er det!" sagde Kongen, da han saa den første Port med Kors paa. "Nej, det er der! min søde Mand", sagde Dronningen, som saa en anden Port med Kors paa.

El: (... noget kommer senere!)

El: ...men her er den skrevet med Justesens sprogbrug, tegnsætning o.s.v. Læge P. Th. Justesen levede 1875-1950, men var syg i sine sidste leveår. Jeg gætter på, at dette er fra midt i 1940-erne.